Rewitalizacja

Termin rewitalizacja oznacza powtórne przywrócenie do życia, czy też ożywianie czegoś, co pozbawione zostało witalności. W wypadku przestrzeni czy obiektów architektonicznych, w tym również zabudowań porolniczych, mamy do czynienia z dwoma znaczeniami rewitalizacji: technicznym, czyli poddanie obiektów renowacji, społeczno - ekonomicznym, czyli nadanie im nowych funkcji.

To, jak chcemy rewitalizować, zależy od wielu czynników: od kultury danej społeczności lokalnej, kondycji obiektu lub całej przestrzeni, od interesów ekonomicznych.

Z reguły o zabiegach rewitalizacyjnych myśli się jako o dużych przedsięwzięciach ekonomicznych, wielkich inwestycjach. Jest to podejście najprostsze. Jeśli weźmie się pod uwagę fakt, że miejsce poddane rewitalizacji spełniać ma aspiracje społeczne, kulturalne i ekonomiczne całej społeczności, spojrzeć można na ten proces nieco inaczej. Wtedy jest szansa, aby to miejsce narodziło się na nowo w nowym kształcie, pełniąc nowe funkcje.


Rewitalizacja a dziedzictwo kulturowe

Obiekty i przestrzenie w dzisiejszych czasach ulegające degradacji, to dziedzictwo po epoce industrialnej i czasach państwowych gospodarstw rolnych. W mniejszym stopniu i na mniejsza skalę są to części zabudowań gospodarczych należące do rolników, którzy zmienili technologie upraw i hodowli lub z powodu wieku zaniechali działalności rolniczej na większa skalę. We wszystkich tych przypadkach mamy bardzo często do czynienie z obiektami stanowiącymi element dziedzictwa kulturowego. Nierzadko są to obiekty zabytkowe, choć nie wpisane do rejestru zabytków z wielu różnych powodów. Przeważnie są to budynki gospodarcze o ciekawej architekturze (na terenie Pomorza budownictwo ryglowe, czasem kamienne), stare gorzelnie, młyny, szkoły, gościńce i zajazdy, kuźnie oraz stare zabudowania folwarczne. Dla obiektów najgorszy jest brak właściciela. Opuszczenie powoduje ich degradację, której przyczyną są zarówno zabiegi okolicznej ludności, jak i upływ czasu.

Stosunek okolicznych mieszkańców do opuszczonych obiektów niezależnie od tego czy jest to przestrzeń wiejska czy miejska bywa podobny. Gromadzą się tam młodzieżowe subkultury, ludzie z marginesu społecznego. Budynki są dewastowane, demontowane, zabiera się z nich co bardziej przydatne materiały takie jak metal i drewno czasem cegła, dachówki.

Przykład wykorzystania obiektu porolniczego (folwarku specjalizującego się w hodowli tuczników) w miejscowości Stare Resko koło Połczyna Zdroju. W zaadaptowanych budynkach znajduje się stanica turystyczna dla młodzieży :








Siemczyno koło Złocieńca, w zabudowaniach gospodarczych przygotowana została sala widowiskowa, w której organizowane są koncerty i spektakle teatralne:









Światowe trendy

Obecnie na całym świecie istnieje coś w rodzaju mody na rewitalizowanie budynków i przestrzeni poprzemysłowych. Urządza się w nich centra rozrywki, centra konferencyjne, dyskoteki, wielofunkcyjne sale, hotele, pensjonaty, pracownie artystyczne, galerie, restauracje. Wiele takich przykładów spotkać można w całej Europie. W Danii na wyspie Bornholm sporo zabudowań gospodarczych zostało przystosowanych do celów turystycznych. Są w nich galerie, kawiarnie, restauracje, muzea.

Na terenie byłego NRD, zabudowania po byłych LPG zostały również przystosowane do pełnienia różnych funkcji. Są tam zorganizowane np. miejsca noclegowe i warsztaty dla dzieci i młodzieży, skanseny i żywe muzea. W zlewni mleka byłego LPG niedaleko Rostoku powstał warsztat ceramiczny, w którym zatrudnienie znalazły dawne pracownice LPG.








Na terenie Dolnej Austrii w starej stodole zorganizowany został teatr letni, gdzie występują artyści wiedeńscy w okresie wakacyjnym. Przykładów znajdowania nowych funkcji dla budynków teraz już bezużytecznych jest bardzo wiele.








W świecie nie myśli się już o nich jako o czymś zbędnym, kłopotliwym, czego należy się pozbyć. Szuka się ich walorów, aby można było je wykorzystać w jak najbardziej atrakcyjny sposób. Takie myślenie świadczy o poszanowaniu tradycji. Wzbogaca całą okolicę w dodatkowe walory turystyczne, oddziałuje też w sposób pozytywny na społeczność lokalną.














Obiekty porolnicze a rozwój obszarów wiejskich

Zabudowania gospodarcze będące pozostałością po tradycyjnej gospodarce wiejskiej: obory, stodoły, chlewy i inne przestrzenie gospodarcze, stanowią możliwy do wykorzystania potencjał rozwojowy obszarów wiejskich. Szczególnie ma to odniesienie do obszarów marginalnych, wsi położonych z dala od szlaków turystycznych nie posiadających zabytków i innych atrakcji związanych z zasobami dziedzictwa kulturowego. Obiekty te, odpowiednio wykorzystane, przy odpowiednio opracowanej funkcji, przy zaangażowaniu społeczności wiejskiej, mogą stać się ośrodkami atrakcyjnymi dla turystów, młodzieży, firm. Ich odnawianie może być pretekstem do szeroko pojętej aktywizacji mieszkańców wsi. Tym bardziej, że wcześniej były one miejscem zarobkowania lub miejscem stałego zatrudnienia w wypadku PGR.

Ten potencjał w wielu wypadkach jest niedoceniany, wręcz lekceważony. Właściciele zabytkowych stodół zwracają się do władz powiatowych i gminnych o udzielenie zgody na rozbiórkę. Tak stało się np. z pomieszczeniem, w którym znajdował się piec chlebowy obsługujący całą wieś w Sierakowie Sławieńskim. Dziś, kiedy wieś stała się wsią tematyczną, właściciel rozebranego pieca bardzo tego żałuje. Podobny los miał spotkać zabytkowa kuźnię. Na szczęście w porę udało się ją uratować i dziś pełni ona funkcję edukacyjną.

Jeśli na rewitalizację obiektów porolniczych popatrzy się z perspektywy możliwości wykorzystania ich dla rozwoju miejscowości oraz jako na bazę do wykreowania dodatkowych dochodów, wtedy odpowiednio zaplanowane prace adaptacyjne i dobrana do zabudowania funkcja ma głęboki sens, również ekonomiczny.

Rewitalizacja krok po kroku

1. Nie chcemy pracować na bezludnej wyspie

Podejmując się trudnego zadania rewitalizacji wybranego zabudowania leżącego na terenie konkretnej wioski będącego dziedzictwem po byłym PGR, musimy mieć świadomość, że będziemy bacznie obserwowani przez mieszkańców, którzy kiedyś w tych obiektach pracowali, a po upadku folwarku, traktowali je nadal jak swoje i nadal czerpali z nich korzyści w inny, już nielegalny sposób, doprowadzając je do ruiny. Zjawisko to spowodowane było, co jest oczywiste, wielkim zubożeniem ludności popegeerowskiej i koniecznością radzenia sobie, nie zawsze zgodnie z prawem, wtedy, kiedy nie było już gdzie pracować. Rozpoczynając pracę w opisanych warunkach, musimy zyskać sprzymierzeńców wśród mieszkańców. Wskazane jest zorganizowanie spotkania warsztatowego, w trakcie którego mieszkańcy będą mogli określić swoje oczekiwania, wziąć udział w opracowywaniu idei wykorzystania obiektu, będą też mogli zobaczyć szansę na poprawę swojej egzystencji. Tego rodzaju warsztaty, pokazujące perspektywę rozwoju wioski pomogą nam w późniejszym etapie przeprowadzić prace remontowo- adaptacyjne i zyskać przychylność zainteresowanych.

Kiedy będziemy mieli do czynienia z zabudowaniami będącymi prywatną własnością, pierwszym etapem pracy jest wypracowanie wspólnie z gospodarzem pomysłu na wykorzystanie pomieszczeń. Praca z samym właścicielem nie wystarczy, uwzględnić trzeba również jego rodzinę bliższą i dalszą oraz sąsiadów. Ci bowiem będą go przeważnie odwodzić od niecodziennego pomysłu udowadniając, że jest on „głupi”, a poza tym i tak nie może się w ich wiosce nic takiego udać.


2.Ocena stanu technicznego obiektu

Na tym etapie pracy należy odwołać się do specjalistów, którzy sporządzą wymagane do dalszego planowania ekspertyzy. Z doświadczenia wiemy, że wielu specjalistów jest nieprzychylnie nastawionych do „eksperymentów” remontowych w odniesieniu do tego typu budynków i będą oni zniechęcać nas do pomysłu. Tu nie możemy poddawać się terrorowi nowych technologii i nowoczesnej inżynierii. Wśród inżynierów i architektów poszukać musimy osób, które mają pozytywny stosunek do tego rodzaju prac. Za granicą, szczególnie w Austrii, budynki, które u nas zostały skazane na tzw. śmierć techniczna, z powodzeniem i z całą pieczołowitością są odnawiane. Kształceni są też w tym kierunku specjaliści różnych branż.

3. Opracowanie koncepcji funkcjonowania obiektu

Jeśli wiemy dokładnie, jaką funkcję pełnić ma wyremontowany budynek – czy ma być hotelem, schroniskiem, salą wielofunkcyjną, domem weselnym, czy pomieszczeniem na pracownie artystyczne i wiemy w jaki stanie technicznym się znajduje, możemy przystąpić do fazy szczegółowego planowania. Powstać powinny wszelkie wymagane przepisami plany branżowe oraz uzyskać musimy wszelkie zezwolenia. I tu powinniśmy odwołać się projektantów, mając jednak na uwadze wszelkie walory wynikające z cech charakterystycznych obiektu i możliwości ich wykorzystania w celu uzyskania zaplanowanego przez nas klimatu przestrzeni. Tu należy uczulić współpracujących z nami fachowców i przekonać ich do naszego sposobu myślenia. To my mamy osobisty stosunek do naszego pomysłu, a nie oni. Dodać należy, że prowadząc działania rewitalizujace, powinniśmy odwołać się do starych lokalnych technologii.

4. Przystępujemy do pracy

Niezmiernie ważnym zagadnieniem jest poszukanie materiałów, których użyjemy. Muszą one być zgodne z tymi, których używano dawniej, oczywiście w przypadku obiektów historycznych. Co do harmonogramu prac, powinniśmy go oczywiście uzgodnić z kierownikiem robót lub, jeśli sami umawiamy poszczególnych specjalistów, z nadzorem budowlanym. Na tym etapie realizacji zadania, korzystnie jest zaangażować mieszkańców do prostych prac porządkowo – budowlanych. Jeśli zaangażują się w odnawianie dawnego miejsca pracy, to będą się na późniejszym etapie identyfikować z nim. Pomoże to nam również uniknąć w części problemów związanych ze „znikaniem” materiałów budowlanych i sprzętu.

5. Zakończenie robót budowlanych

Zakończenie inwestycji jest ważnym momentem dla społeczności lokalnej, toteż musi ona uczestniczyć we wszelkich uroczystościach z tym związanych. Dobrze jest zaprosić miejscowego księdza i zorganizować tzw. pokropek. Mieszkańcy wsi musza mieć poczucie, że to co powstało, jest też w części dla nich, nie tylko dla miastowych, że mogą z tego korzystać też ich dzieci, że może to służyć nie tylko do zarabiania, ale też dla rozrywki mieszkańców wsi.

Przykłady rewitalizacji i zmiany funkcji obiektów porolniczych w wioskach tematycznych

Sierakowo Sławieńskie







Podgórki











We wszystkich pracach adaptacyjnych uczestniczyli mieszkańcy wsi i nauczyciele i obsługa SOSW. Dzięki temu nie ma przypadków dewastacji kradzieży.

Mieszkańcy wsi, którzy dawniej pracowali w PGR z dumą patrzą na to, że w Podgórkach dawne zabudowania PGR są w coraz większym stopniu wykorzystane i sukcesywnie zagospodarowywane, podczas gdy w innych wsiach tego typu obiekty popadają w ruinę.


Iwięcino