Źródło posiada bogatą i wielopłaszczyznową symbolikę. Jest bardzo silnie związane z symboliką wody i rzek, którym daje początek. Źródło symbolizuje życie, młodość, miłość, reprezentuje źródło życia kosmicznego, wypływające ze środka świata, według Junga symbolizuje życie wewnętrzne i energię duchową1. Źródło jest też symbolem prawdy, świadomości duchowej, mądrości, erudycji, rozsądku, sprawiedliwości, wrażliwości, obrazu duszy, wyroczni, natchnienia poetyckiego, zapomnienia, ale i pamięci, Boga, pokuty, radości i goryczy, siły życiowej, wiecznego żywota, zasady żeńskiej, ozdrowienia, cudownego pokrzepienia, odnowy, oczyszczenia, pragnienia, i wreszcie – czystej wody2. Spotykamy motyw źródła m. in. w religii i kulturze żydowskiej, chrześcijaństwie, misteriach Mitry, orfizmie, islamie, Kabale, alchemii i hermetyzmie3.
2. Źródła w starożytności.
Już w starożytności powszechnie czczono rzeki, strumienie, wytryskującą i płynącą wodę, jako istotę żywą i w naturze swej boską. Źródła wróżebne dały początek słynny wyroczniom jak Apollona w Delfach (źródło Kassotis) i w Didymie koło Miletu. W Grecji źródła, nieraz otoczone kolumnami, oznaczały płodność i urodzaj. U Greków (i wielu innych ludów) źródło uosabiane było z żeńskim bóstwem, znajdującym się pod opieką najad – nimf źródlanych 4. Źródła, których wody znikały pod powierzchnią ziemi uważano za zejścia do Hadesu 5. Źródło wytryskujące z podziemnego świata zmarłych symbolizowało śmierć, życie przyszłe, narodziny i zmartwychwstanie, zaś czczone było jako istota żywa i boska. Związane było z pośmiertnym sądem nad duszą w królestwie podziemnym – dlatego sędziowie słuchali wróżebnych rad źródeł (nimf źródlanych) 6. Rzymianie z kolei wrzucali drobną monetę do zbiorników źródlanych na dobrą wróżbę 7.
Źródło wiązało się również z natchnieniem poetyckim – poświęcano źródła muzom jak, np. Aganippe w Beocji u stóp Helikonu, czy też Hipokrene, które wytrysnęło, wg tradycji, pod uderzeniem kopyta Pegaza 8
3. Tradycja chrześcijańska.
W chrześcijańskiej tradycji źródło posiada wieloraką symbolikę. Motyw źródła pojawia się wielokrotnie w Biblii. Jako symbol życia, radości, mądrości – „Nauka mądrego zdrojem żywota ”9 (Ks. Przypowieści 13,14) oraz „Zdrojem żywota nauka tego, który ją ma, a nauką głupich szaleństwo” (jw. 16,22). W tej samej księdze czytamy również „Źródłem życia usta sprawiedliwego” (10,11) i „Bojaźń Pańska zdrojem życia” (14,27). Znany jest również z Biblii motyw Boga jako Źródła Wody Żywej, przeciwieństwa zbiornika na wodę (symbolu bałwochwalstwa): „Mówi Pan: Bo dwie złości uczynił lud mój: opuścił mnie, źródło wody żywej, a wykopał sobie cysterny rozwalone, które nie mogą zatrzymać wody” (Jeremiasz 2,13), zaś w Psalmie 35 czytamy „U Boga jest zdrój żywota" 10. W Nowym testamencie Jezus opowiada Samarytance przy studni Jakubowem o cudownych źródłach życia: „Kto zaś będzie pił wodę, którą ja mu dam, nie będzie pragnął na wieki, lecz woda, którą ja mu dam stanie się w nim źródłem wody wytryskującej ku życiu wiecznemu” (J 4,14) 11. Apokalipsa przedstawia spełnienie tej obietnicy Boskiej: „Paść ich [tj. odkupionych] będzie Baranek, który jest w pośrodku tronu i poprowadzi ich do źródeł wód życia” (Ap 717)12. W sztuce taka fontanna Źródło Życia pojawia się np. w centralnej kwaterze Ołtarza Gandawskiego Jana i Huberta van Eyck (1425-1432 r.) 13, gdzie wytryskuje przed ołtarzem Baranka Mistycznego [il.1a, 1b].
il. 1a
il. 1b
We wszystkich nurtach sztuki chrześcijańskiej często spotykamy się z motywem pijących pawi lub gołębi 14, np. na mozaice w Mauzoleum Galii Placydii w Rawennie z V wieku n.e. [il. 2].
il. 2
W budowlach romańskich czy gotyckich – a więc budowanych w epokach odznaczających się żywą znajomością symboliki – źródło zajmuje miejsce centralne. Bywa, iż wyobrażane są również cztery rzeki rajskie – w formie dróżek biegnących z krużgankowej galerii na w kierunku kolistej bądź ośmiokątnej przestrzeni środkowej, gdzie znajduje się misa studni [il. 3] 15.
il. 3
4. Raj.
W sztuce źródło pojawia się w wyobrażeniach ziemskiego Raju. Wypływają z niego cztery rzeki błogosławione, które dzielą ziemię na cztery obszary, znajdujące się w czterech stronach świata. Źródło jest w tym przypadku symbolem „centrum” i aktywnego początku. Według tradycji owo źródło to fons iuventutis, a jego wody symbolizują nektar nieśmiertelności. Tryskająca z niego woda utożsamiana jest z siłą witalną człowieka i wszystkich substancji. W sztuce często spotyka się motyw źródła mistycznego 16.
il. 4a
il. 4b
W raju ukazanym na miniaturze z 1415 r. autorstwa braci Limburg (Grzech Pierworodny i wygnanie z raju) [il. 4] centralne miejsce zajmuje fontanna, z której wypływają cztery główne rzeki ziemskie: Tygrys, Eufrat, Pison (Ganges) i Gekon (Nil) 17. Ta okazała budowla w stylu późnego gotyku symbolizuje Studnię Życia 18. Z mitem Raju wiąże się symbolika rzek oraz wiara w oczyszczającą moc wody – źródła życia. Cztery rzeki rajskie ukazywane są z reguły w sposób symboliczny, jak np. w miniaturze z Ewangeliarza Emmeramskiego (1106-1111 r.) [il. 5] 19.
il. 5
5. Fontanna.
Fontanna wskazuje na obecność źródła - symbolu natury, wciąż odradzającej się dzięki krążącym wodom. Późnoantyczne fontanny dekorowane są postaciami ludzkimi lub zoomorficznymi – z różnych części ich ciał wypływają przejrzyste strugi wody. Źródło ukazane w centralnej części ogrodu, budynku lub miasta symbolizuje życie, młodość oraz miłość 20. Takie źródło – znajdujące się w środku zamkniętej przestrzeni, np. basenu, patia, krużganku, jest symbolem duszy jako źródła życia wewnętrznego, niewyczerpanej energii duchowej, osobowości i własnego „ja” 21.
6. Źródło młodości.
Źródło młodości symbolizuje ustawiczne odmładzanie się. Źródłami młodości były już w starożytności napoje boskie jak grecka ambrozja czy indyjska soma i amrita – zapewniały one młodość i długowieczność podobnie jak eliksiry życia alchemików. Według przekazów mitologicznych Jowisz zmienił nimfę Iuventas w źródło, które odmładza wszystkich, którzy się w nim wykąpią (pod okiem figury Kupida) 22.
Jednym z najpopularniejszych motywów w sztuce średniowiecznej i rytuałach miłości dworskiej była fontanna młodości. Służyła do oddalenia strachu przed starością i utratą męskości 23. Powszechnie wierzono w średniowieczu w istnienie takiego źródła młodości (fr. fontaine de jouvence), które przywracać miało młodość kąpiącym się w nim ludziom. Po raz pierwszy pisze o nim w literaturze francuskiej Alexandre de Bernay w nowej wersji Powieści o Aleksandrze. Miało by ono być dopływem Eufratu, w którym kąpał się Aleksander Wielki wraz ze swym wojskiem, co przywróciło mu pełnię sił młodzieńczych. Po odkryciu Ameryki Hiszpanie usłyszeli od Indian Ameryki Środkowej, iż takie źródło młodości znajduje się gdzieś na północy, może na wyspie Bimini 24. Według legendy konkwistador i odkrywca hiszpański – Juan Ponce de Leon poszukiwał źródła wiecznej młodości na Florydzie (którą odkrył w 1513 r.) 25.
Dobrym przykładem istnienia tego motywu w sztuce może być obraz Źródło Wiecznej Młodości Lucasa Cranacha Starszego (1546 r.), na którym widzimy postaci zażywające kąpieli w jego odmładzających wodach [il. 6] 26.
il. 6
7. Tradycja orficka.
Orficy – mistycy pustyni – byli uczniami antycznych szkół misteriów Orfeusza. W czasach Jezusa żyli na egipskich i palestyńskich pustyniach, prowadzili życie we wspólnotach, wierzyli w reinkarnację i byli wegetarianami 27. Tradycja orficka zakłada, iż przy wejściu do piekieł znajdują się dwa źródła – źródło pamięci, którego woda zapewnia nieśmiertelność i wieczne szczęście oraz źródło zapomnienia 28. Kto napije się wody ze źródła pamięci, będzie wiecznie przebywał między bohaterami, zachowując świadomość. Tak więc według orfików źródło jest symbolem zarówno pamięci jak i zapomnienia 29.
Carl Gustaw Jung dokładnie przeanalizował symbolikę źródła, zwłaszcza w alchemii. Upatruje on w nim obraz animy, jako źródła życia wewnętrznego i duchowej energii. Jung łączy źródło z „krainą dzieciństwa”, w której otrzymujemy wskazówki od nieświadomego. Potrzeba źródła staje się nagląca kiedy nasze życie zostaje zahamowane i wysycha 31. Taką symbolikę można odnieść do źródła tryskającego pośrodku ogrodu, którego zamknięty obszar jest symbolem jaźni – Selbst. Jako jeden z przykładów wymienia Jung środkową kwaterę tryptyku Ogród rozkoszy ziemskich [il. 7.a] Hieronima Boscha. Fontanna Życia [il. 7.b] przedstawiona jest pośrodku ogrodu, pełnego postaci oddających się grom miłosnym, ogrodu rozkoszy, będącego „apoteozą grzechu” (Friedlander 1941) 32.
il. 7a
il. 7b
Z kolei na lewym skrzydle tego tryptyku, przedstawiającym Raj ziemski (Raj przed upadkiem) [il. 8.a, 8.b], na samym środku kompozycji widnieje fontanna – źródło życia, z którego wypływają cztery strugi wody, symbolizujące cztery rzeki.
„Nawet źródłom doskwiera pragnienie” (łac. Fontes ipsi sitiunt) – Ep. ad Quint. 3, 1, 4 Cicerona.
“Z samego źródła radości wytryska kropla goryczy, która dokucza nawet w kwiatach” (O naturze wszechrzeczy, 4,1133 Lukrecjusza). W źródle radości – gorycz.
„O źródło w Banduzji, jaśniejsze od szkła!” (O fons Bandusiae splendidior vitro) – Horacy, Pieśni 3, 13, 1. Źródło w Banduzji opiewane było przez Horacego jako symbol natchnienia.
„Kto chce czystej wody, niech idzie do źródła” (Chi vuol dell’acqua chiara, vada alla fonte) – przysłowie włoskie. Źródło symbolem czystej wody.
„Są w naturze pewne źródła sprawiedliwości, z których, jak strumienie, wypływają wszystkie prawa cywilne” – Advancement of Learning 2, 23, 49; Francis Bacon. Źródło symbolem sprawiedliwości.
„Droga wrażliwości! Niewyczerpane źródło wszystkiego, co cenne w naszych radościach, co kosztowne w naszych zmartwieniach!” - Podróż sentymentalna. The Bourbonnais Laurencje Sterne’a. Źródło symbolem wrażliwości.
Bibliografia:
D. Forster, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990.
J. E. Cirlot, Słownik symboli, Kraków 2000.
M. Battistini, Symbole i alegorie, Warszawa 2006.
T. Freke, P. Gandy, Mistycyzm a religie świata, Warszawa 2002
Wielcy malarze. Ich życie, inspiracje i dzieło. Jan van Eyck, nr 51, Kraków 1999.
Wielcy malarze. Ich życie, inspiracje i dzieło. Hieronim Bosch, nr 53, Kraków 1999.
Wielcy malarze. Ich życie, inspiracje i dzieło. Lucas Cranach, nr 54, Kraków 1999.
J. le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970.
C. G. Jung, Psicologia e Alchemia, Rzym 1950.
A. Eorsi, Gotyk międzynarodowy, Warszawa 1986.
W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1999.
W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2001.
1
M. Battistini, Symbole i alegorie, Warszawa 2006, s. 258.
2
W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1999, s. 501.
3
M. Battistini, op. cit., s. 258.
4
W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s. 501.
5
W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2001, s. 1350.
6
W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit.,, s. 501.
7
W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, op. cit., s. 1350.
8
W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s. 502.
9
Cytaty biblijne za: W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s. 501-502.
10
W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s. 501-502.
11
D. Forster, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990, s. 69.
12
Op. cit.
13
Wielcy malarze. Ich życie, inspiracje i dzieło. Jan van Eyck, nr 51, Kraków 1999, s. 6-7.
14
D. Forster, op. cit., s. 70.
15
J. E. Cirlot, Słownik symboli, Kraków 2000, s. 492 – 493.
16
J. E. Cirlot, op. cit., s. 492.
17
M. Battistini, op. cit., s. 253.
18
A. Eorsi, Gotyk międzynarodowy, Warszawa 1986, il. 10.
19
J. le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, il. 50a.
20
M. Battistini, op. cit., s. 258.
21
W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit, s. 501.
22
W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s. 502.
23
M. Battistini, op. cit., s. 258.
24
W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, op. cit., s. 1350.
25
W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s. 502.
26
Wielcy malarze. Ich życie, inspiracje i dzieło. Lucas Cranach, nr 54, Kraków 1999, s. 26-17.
27
T. Freke, P. Gandy, Mistycyzm a religie świata, Warszawa 2002, s. 78.
28
M. Battistini, op. cit., s. 258.
29
W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s. 502.
30
Na podstawie: J. E. Cirlot, op. cit., s. 493.
31
C. G. Jung, Psicologia e Alchemia, Rzym 1950.
32
Wielcy malarze. Ich życie, inspiracje i dzieło. Hieronim Bosch, nr 53, Kraków 1999, s. 16.
33
Na podstawie: W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s. 502.
powrót do artykułów ::
